Haa, verse gemberthee, een deugd die ik heb leren kennen in Laos. Je snijdt een paar fijne stukjes gember, overgiet ze met kokend water et voila je hebt een lekker dampend kopje gemberthee. Lekker zoet met honing of lekker straf puur. Het schijnt ook nogal een geneeskrachtig effect te hebben en ik zou geen wetenschapper zijn, moest ik dit niet even opzoeken voor jullie. .. more
De UGent kwam deze week in het nieuws met de mededeling dat 1280 studenten geweigerd werden wegens slechte punten, ongeveer 4,5% van de totale studentenpopulatie. Niet slecht, vind ik, want het gaat immers om studenten die in drie jaar tijd nog geen 60 studiepunten kon verzamelen, dat wil zeggen dat je in 6 zittijden er niet in slaagt om het curriculum van één academiejaar succesvol af te leggen. Als ze in die tijd nog niet inzien dat ze een foute studiekeuze hebben gemaakt, dan wordt het tijd dat de universiteit hun een duwtje in de juiste richting geeft.
Het begin van een academiejaar brengt altijd een speciale sfeer met zich mee, enerzijds de onwennige eerstejaars die hun weg zoeken naar auditoria, vrienden en het uitgaansleven, anderzijds de oudere studenten die met goede voornemens terug van start gaan (en deze voornemens al snel verdrinken tijdens hun eerste fuif). .. more
Agent detection is de mogelijkheid om potentieel gevaar te observeren, deze eigenschap is behoorlijk goed ontwikkeld bij de mens, vermits onze voorouders op de Savanne constant op hun hoede moesten zijn voor gevaar. Wanneer er ’s nachts aan het kampvuur in the middle of nowhere ineens een geritsel van jewelste uit het struikgewas ruist, dan denk ik dat nagenoeg iedereen wel een geweldige adrenaline opstoot krijgt. Onze zintuigen zijn er namelijk opgeprogrammeerd om elke verstoring eerst te aanzien als gevaar, zodat we geen tijd verspillen om een “Fight-or-flight”-response in gang te zetten, wanneer we dan achteraf een onschuldig konijntje uit het struikgewas zien huppelen zullen onze hersennen de oorspronkelijke respons gaan corrigeren. Onze hersenen zijn dus geprogrammeerd om er nagenoeg constant vanuit te gaan dat er “iets” aanwezig is, een mogelijk gevaar, terwijl logisch denken soms makkelijk het tegendeel van deze assumptie kan bewijzen.
Causal reasoning is de mogelijkheid om stapsgewijs problemen op te lossen, wanneer je ’s avonds thuiskomt en je ziet een gigantische plas water in je living liggen dan zal je wellicht op zoek gaan naar de oorzaak van deze overlast om dit later op te lossen. We zoeken automatisch naar verklaringen voor dingen die gebeuren, een soort nieuwsgierige drive die onze hersennen stuurt. Omdat we op belangrijke bestaansvragen geen bevredigend antwoord kunnen geven, zijn onze hersenen geneigd om dit op te lossen met het geloof in een godspersoon die de mensheid geschapen heeft en ook verantwoordelijk is voor ons tegenslag en ons geluk. Onze hersennen hebben het moeilijk om tevreden te zijn met “toeval” als verklaring voor het overleven van een bijna-doodservaring, of voor het mislukken van de oogst, of voor de komst van een sprinkhanenplaag.
De Theory of mind is een eigenschap die misschien wat moeilijker te vatten is. Een normaal persoon kan andere mensen inschatten, voelt aan wanneer iemand boos of blij is, beseft dat andere mensen ook gedachten en gevoelens hebben en zo verder. Dikwijls proberen we andermans gedachten te raden of in te schatten, zoals tijdens een spelletje poker of bij het vastleggen van een belangrijke businessdeal. Kleine kinderen hebben dit besef nog niet, dit kan je testen aan de hand van een makkelijk poppenspel:
Jos komt binnen en steekt een bal in doos A, daarna gaat hij terug naar buiten. Jeanine komt binnen en haalt de bal uit doos A en steekt hem in doos B. Wanneer Jos terug binnenkomt, vraag je aan de kinderen in welke doos Jos gaat kijken. Heel jonge kinderen (<4j) en dikwijls ook oudere autistische kinderen antwoorden in doos B, omdat ze hun eigen gedachten projecteren op die van Jos en niet beseffen dat Jos zijn eigen gedachten heeft die verschillend zijn van hun eigen gedachten.
Wanneer we erkennen dat andere mensen hun eigen “mind” hebben en dat pakweg een keukentafel die niet heeft, kunnen we een onderscheid maken tussen tussen het zichtbare (“body”) en het onzichtbare (“mind”). Het is dan ook slechts een kleine stap dat onze hersennen een “mind” onafhankelijk van een “body” kunnen zien, en het ontstaan van een ziel en een almachtige god die over onze ziel waakt. Ach, geloof kan toch schoon zijn.
Waarom blijft geloof bestaan als het toch maar een simpel bijproductje is van enkele handige evolutieve hersenadaptaties? ’t Is niet omdat het nutteloos is, dat het niet mag bestaan, kijk maar naar het fenomeen “de man”. Mannen hebben tepels, lijkt me compleet nutteloos, maar ze zijn er wel (als gevolg van onze embryonale ontwikkeling) en ze gaan niet weg. Maar bijproducten kunnen ook nuttig worden, kijk naar vrouwen. Vrouwen hebben borsten, twee zelfs. Twee borsten die ontstaan zijn om de nakomelingen te voeden en die een belangrijke rol spelen in de seksuele selektie vermits degelijke borsten een teken zijn van een fertiele, gezond vrouwenlijf. Mannen vinden borsten wijs, de meesten toch en de media kan daar nogal op inspelen. Nu worden borsten gebruikt als uithangbord voor van allemaal advertenties, een marsmannetje zou kunnen zeggen dat borsten zijn ontstaan voor het verkopen van parfum, shampoo en gsm’s, terwijl dit laatste gewoon een functie is die ontstaat als bijproduct (of spandrel) van de adaptatie voor het zogen. Als geloof ontstaan is als bijproduct van onze hooggeëvolueerde cognitieve hersenfuncties, dan wil dat niet zeggen dat het compleet nutteloos is. Ik veronderstel dat zij die werkelijk oprecht geloven in een god daar ook troost en steun kunnen in vinden, dat het mensen kan helpen met het verwerken van een zwaar verlies en dat het leven wellicht eenvoudiger is als je het antwoord op belangrijke levensvragen kan invullen met “omdat god het zo wil”.
“Natural selection made the human brain big, but most of our mental properties and potentials may be spandrels — that is, nonadaptive side consequences of building a device with such structural complexity.” (Stephen Jay Gould, 1997)
Het woord spandrel is afkomstig uit de Renaissance architectuur, verwijzend naar de V-vormige structuur die gevormd wordt tussen twee bogen. Deze V-vormige structuur heeft geen enkel nut, het is daar gewoon omdat dit gebeurt als je twee bogen tegenmekaar zet. Zo verwijst despandrel-hypothese in de evolutionaire biologie naar het ontstaan van een kenmerk dat zich ontwikkelt als bijproduct van een adaptatie. Ons bloed bestaat uit Haemoglobine waar een ijzeratoom zorgt voor de binding met zuurstof, hierdoor is ons bloed rood. Die rode kleur heeft geen evolutief nut, het zou net zo goed appelblauw-zeegroen kunnen zijn, het is simpelweg een bijproduct van die ijzerkern in de haem-groep. Hoe kan geloof ontstaan als bijproduct van andere adaptaties? Evolutie zorgde voor de ontwikkeling van enkele cognitieve werktuigen:
1) De mogelijkheid om de omgeving te observeren en zo gevaar te detecteren
2) De mogelijkheid om de omgeving te veranderen en stapsgewijs problemen op te lossen.
3) Het herkennen dat andere mensen hun eigen (“mind”) gedachten, verlangens en bedoelingen hebben die verschillend kunnen zijn van eigen ”mind”
Morgen gaan we verder in op deze drie pijlers waar de spandrel-hypothese op gebouwd is.
Een eerste hypothese is dat religie geruststelling brengt in deze hectische wereld. Het idee van een hoger doel in ons bestaan, een leven na de dood en het verafgoden van een god zorgt voor een beter leven, zijn geruststellende gedachten. Geruststelling is belangrijk, zeker voor intelligente wezens als wijzelf. Het lijkt me echter sterk dat geloven in iets wat niet waar is ons werkelijk kan geruststellen. Als je net op het punt staat aangevallen te worden door een tijger, lijkt het mij weinig geruststellend om te gaan geloven dat het een konijntje is. Neen, we zijn slim genoeg om ons niet te laten misleiden, waarom zou het dan een voordeel bieden om te gaan geloven in iets dat niet bestaat (of niet is aangetoond). Persoonlijk vind ik dit nogal een makkelijke oplossing voor een complex fenomeen als religie.
Een tweede hypothese is dat religie zorgt voor een hechte gemeenschap. Religie brengt mensen samen, zondagse missen, suikerfeesten, bar mitswa’s er zijn tal van occasionele bijeenkomsten die we in verschillende religies terugvinden. De mens is ook een uitermate sociaal dier, we zijn allemaal verbonden met mekaar en dat zijn we al altijd geweest, een hechte band tussen de verschillende leden van de gemeenschap was noodzakelijk voor de overleving van de soort. Persoonlijk ken ik geen hechtere gemeenschap dan een mierenkolonie en het lijkt me sterk dat al die mieren ook geloven in een god die hen samenhoudt. Ik heb ook zelden naakte molratten bezig gezien in een groepsgebed of een troep leeuwen rituele dansjes zien uitvoeren. Bovendien zijn er tal van andere gedragsfactoren, zoals de mogelijkheid tot empathie, loyaliteit, vertrouwen, … die al voldoende bijdragen tot onze sociale capaciteiten. Waarom zou het geloof in de ziel of in rituelen eigenlijk bijdragen tot het fenomeen dat mensen gaan samenwerken en –leven in harmonie?
Een derde hypothese stelt dat geloof zorgt ethiek en moraal, dat geloof zorgt voor naasteliefde en vrede… Eigenschappen die een pak voordelen bieden in een sociale gemeenschap. Wat een prachtig idee dat we allemaal dankzij het geloof in een god spontaan de medemens hartelijk gaan knuffelen en hand-in-hand gaan rondhuppelen in de elyseese velden getooid met bloemenkransen. Een hypothese die volgens mij komt van iemand die nog nooit de bijbel heeft opengedaan. Ikzelf ken niet zo heel veel van de bijbel, maar één ding weet ik wel en dat is dat het geen liefdevol sprookjesboek is. Religie leidt tot vrouwendiscriminatie en verminking, tot kinderversnijding, tot jihads, kruistochten, zelfmoordterrorisme en volkerenmoord. Nee, je kan het zelfs m’n kat niet wijsmaken dat religies zorgen voor een vredige samenleving die gesteund is op een menslievende principes die leiden tot moraliteit en ethiek. Wanneer we de bron van onze morale waarden willen gaan zoeken, dan zullen we dat niet moeten gaan doen in religie, laten we daar evolutionaire psychologie voor gebruiken en god buiten spel houden.
De ene gelooft in God, de ander in Allah, sommigen in Boedha, enkelen geloven in spoken, of in heksen, in tovenarij en in andere waanzin. Geloof is universeel en gaat nagenoeg altijd gepaard met bovennatuurlijke krachten, rituelen, ethische bepalingen en leven na de dood. Geloof is ook van alle tijden, er zijn tal van aanwijzingen dat de vroege Homo sapiens en zelfs Neanderthalers geloofden in het leven na de dood, vermits ook zij graven maakten en deze voorzagen van ornamenten die the afterlife makkelijker maken. Hoe absurd geloof ook moge zijn voor atheïsten als mijzelf, toch is het alomtegenwoordig. Er is dan ook veel onderzoek gebeurd naar het evolutieve nut van het geloof.. Sommige wetenschappers zullen zich hierbij gaan richten op het verklaren van de rituelen die gepaard gaan met geloof, zoals voedingsgewoonten, besnijdenis, naakt rond een kampvuur dansen en andere gekke gewoontes. Ik daarentegen interesseer me de komende dagen gewoon in de wetenschap die zich bezighoudt met de vraag waarom evolutie geëvolueerd is. Er is een algemene concensus dat religie ingevat zit in de bouw van de hersenen en dat het vroeg in de menselijke geschiedenis ontstaan is. Er zijn echter verschillende verklaringen voor de drijfveer achter deze religieuze hersenbouw. Grofweg kunnen we ze indelen in twee stromingen:
- Adaptatie-hypothese: geloof is een adaptatie die zorgt voor een evolutief voordeel van de soort.
- Spandrel-hypothese: geloof is een bijproduct van een adaptatie
An adaptation may be defined as an inherited and reliably developing characteristic that came into existence as a feature of a species through natural selection because it helped to directly or indirectly facilitate reproduction during the period of its evolution (Tooby & Cosmides, 1992).
Adaptaties zijn dus aangeboren eigenschappen die ontstaan door natuurlijke selectie omdat ze een bepaald voordeel bieden in de overleving of reproductie. Verschillende verklaringen voor het ontstaan van religie gaan uit van de hypothese dat religie ontstaan is omdat het een voordeel bood op onze overleving (en dus onrechtstreeks op de reproductie, want dode mensen planten zich doorgaans niet zo vaak voort).
In het Nederlandse Purmerend heeft een nachtvlinder vanmorgen voor commotie gezorgd. Een vrouw werd wakker met pijn in haar oor en schreeuwde moord en brand. De politie kreeg een melding van een vermeende moord nadat de ‘vluchtauto’ met de dader was weggereden.
In werkelijkheid was er een nachtvlinder in het oor van de slapende vrouw gekropen. Ook de zogenaamde vluchtauto bleek door de vrouw te zijn bestuurd. Ze was op weg naar het ziekenhuis. Geen moord dus, maar er was wel een dodelijk slachtoffer. De vlinder overleefde het avontuur namelijk niet.
Ik wist altijd al dat die Lepidoptera gevaarlijk waren! Ze zien er zo onschuldig uit, maar stiekem veroveren ze de wereld. De snoodaards kruipen stilletjes via de oren naar de hersenen, waar ze dan met behulp van hun lange roltong nieuwe neuronen vormen en zo hun gastheer manipuleren. Of dacht je echt dat Bush zo dom was? ‘t zijn de Vlinders zeg ik u! VLINDERS! Whaaaaaaa!!!!!
De naakte molrat of Heterocephalus glaber is een knaagdier behorende tot de familie Bathyergidae. Het wordt gekenmerkt door een spuuglelijk lichaam van ongeveer 15 cm lang en is het resultaat van jarenlange incest. Wanneer het dier in frontale positie bekeken wordt, vallen twee grote, gele incisivi op. Bijzonder is het dat de naakte molrat de knaagtanden onafhankelijk van elkaar kan bewegen, waardoor je het dier nog cadeau kan doen aan je schoonmoeder als blikopener. Verder zal het van geen enkel nut zijn, je kan het immers niet stropen om z’n prachtige vacht. Het dier wordt omringd door een kale, veel te grote homp roze vel waaraan 4 stomperige uitsteeksels bevestigd zijn die anatomisch benoemd zijn tot poten. Ja, beste mensen, dit is nu de reden waarom incest slecht is. Dit dier leeft in een heel bijzondere sociale levenswijze, die we eusocialiteit noemen. Het is te vergelijken met het kolonievormende gedrag dat we terug vinden bij bijen, waarbij het overleven van de kolonie belangrijker is dan het overleven van een individu.
Dit altruïsme is te verklaren door de grote genetische verwantschap binnen de kolonies. Aangezien je 50% verwant bent aan je broer, is het pas nuttig om je eigen leven te geven voor 2 van je broers, het is echter wel nuttig om 1 broer uit te schakelen als de concurrentie te hoog wordt, we noemen dit competitie. Als je 100% verwant zou zijn aan je broer, dan zou het wel nuttig zijn om je leven te geven voor het zijne, want je bent toch genetisch identiek. We noemen dit de regel van Hamilton
Maar goed, deze saaie uitleg was nodig om met uw primitief brein te kunnen begrijpen dat het gedrag van deze soort heel erg bijzonder is. De genetische verwantschap binnen een kolonie is heel hoog, nagenoeg 90%. Er is een koninginnetje-molrat, die het lelijkste, grootste hompje miserie van de kolonie is. Zij heeft het voor het zeggen binnen de hiërarchische structuur van een molratkolonie. Dan zijn er ook nog de onderdanen, die allen een taakverdeling hebben. Zo zijn er voedselverzamelaars, vroedvrouwen, en nog zoveel meer. Alles gebeurt in functie van de kolonie en individualiteit bestaat niet. Maar ondanks dit prachtig staaltje altruisme, blijft het toch een lelijk dier…
